Austria

Rodzaje mechanizmów grupowego dochodzenia roszczeń i charakterystyka ogólna

W prawie austriackim istnieją pewne mechanizmy zbiorowego dochodzenia roszczeń, które nie stanowią jednak typowego mechanizmu class action.

Są to:

  1. powództwo reprezentacyjne wszczynane przez organizację społeczną reprezentującą daną grupę interesów(tzw. Verbandsklage), które zostało przewidziane przede wszystkim w ustawie o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Gesetz gegen den unlauteren Wettbewerb, UWG) oraz w ustawie o ochronie konsumentów (Konsumentschutzgesetz, KSchG),
  2. system sprawy „modelowej” (tzw. Verbandsmusterklage; mechanizm typu test-case) rozpatrywanej na skutek wniosku określonej organizacji – nie istnieje jednak w tym względzie specjalna procedura jak np. w Niemczech; rozpatrzenie sprawy „modelowej” następuje na podstawie ogólnych przepisów postępowania – wszczyna się jedno z indywidualnych postępowań, którego wynik wprawdzie nie jest wiążący dla rozstrzygnięcia pozostałych, jednakże ma znaczenie dla praktyki orzeczniczej i, w konsekwencji, może rzutować na sposób zakończenia spraw podobnych.

Nadto, w celach zbiorowego dochodzenia roszczeń może być wykorzystany mechanizm łącznego rozpoznania kilku spraw w oparciu o § 227 austriackiego kodeksu postępowania cywilnego (Zivilprozessordnung, ZPO), co dopuścił Oberster Gerichtshof (austriacki Sąd Najwyższy) w przełomowym rozstrzygnięciu w sprawie do sygn. akt 4 Ob 116/05.

W ramach tego mechanizmu poszczególni zainteresowani powierzają jednemu podmiotowi (osobie fizycznej lub organizacji) dochodzenie swoich roszczeń przed sądem (w tym aspekcie opisywane rozwiązanie najbliższe jest modelowi opt-in), przy czym wspólnie dochodzone roszczenia zachowują swoją odrębność, a zatem, w ramach orzeczenia kończącego postępowanie, sąd musi zawrzeć osobne rozstrzygnięcie co do każdego z nich.

Z kolei powództwa reprezentacyjne wszczynane są, generalnie, z inicjatywy samej uprawnionej organizacji (przykładowo jednej ze wskazanych w § 29 KSchG albo w § 14 UWG; osobom fizycznym czy innym niż wyraźnie wskazanym w ustawie osobom prawnym i jednostkom organizacyjnym takie uprawnienie nie przysługuje). Jedną z nich, posiadającą właściwość w zakresie ochrony konsumentów, jest Związek Konsumentów (der Verein für Konsumenteninformation, VKI).

Przesłanki dopuszczalności i procedura

[Łączne rozpoznanie spraw] Zgodnie z § 227 ZPO łączne rozpoznanie spraw może nastąpić, gdy:

  1. właściwość sądu uzasadniona jest dla wszystkich spraw, które mają podlegać połączeniu;
  2. sprawy nadają się do rozpoznania w tym samym trybie;
  3. podstawa faktyczna i prawna jest tego samego rodzajuwe wszystkich łączonych sprawach (§ 11 ZPO w zw. z § 187 ZPO w zw. z § 227 ZPO).

Połączenie spraw do wspólnego rozpoznania stanowi instytucję mającą zastosowanie do wszystkich spraw, dla których właściwy jest sąd cywilny, poza sprawami z zakresu prawa rodzinnego (gdzie funkcjonują reguły odrębne).

Sprawy, w których austriacki Sąd Najwyższy po raz pierwszy dopuścił przeprowadzenie „postępowania grupowego”, dotyczyły odszkodowań związanych z korzystaniem z usług finansowych, a konkretnie – z niewykonaniem obowiązku informacyjnego wobec konsumentów.

ZPO nie przewiduje szczególnej procedury certyfikacji. O połączeniu spraw do wspólnego rozpoznania sąd decyduje bądź na wniosek, bądź z urzędu. Zasadniczo, orzeczenie sądu w tym przedmiocie jest niezaskarżalne.

Wedle austriackiego porządku prawnego brak jest minimalnej liczby roszczeń, które mogą być dochodzone łącznie w ramach jednego postępowania w trybie przewidzianym w § 227 ZPO.

[Powództwa reprezentacyjne] Podmiot reprezentujący wytacza powództwo na rzecz zainteresowanych. Od tego momentu tylko on pełni w procesie rolę powoda.

Organizacje uprawnione do inicjowania postępowania nie są zobligowane do informowania wszystkich potencjalnych zainteresowanych o zamiarze wytoczenia powództwa, a jedynie ogłaszają o wszczęciu postępowania w przyjęty przez siebie sposób. Przykładowo, Związek Konsumentów identyfikuje członków przyszłej reprezentowanej grupy poprzez gromadzenie (za pośrednictwem swojej strony internetowej) zgłoszeń co do zaobserwowanych naruszeń prawa. Poza przypadkami inicjowania spraw z własnej inicjatywy, Związek Konsumentów wszczyna postępowania reprezentacyjne także na polecenie Ministra Pracy, Spraw Społecznych i Ochrony Konsumentów.

Rodzaj ochrony prawnej jaki można uzyskać (rozstrzygnięcie sądu)

W przypadku łącznego rozpoznania spraw na podstawie § 227 ZPO możliwe jest uzyskanie każdego rodzaju ochrony prawnej dostępnego w sprawach cywilnych. Prawo austriackie dopuszcza odszkodowanie zarówno za szkodę majątkową jak i niemajątkową; wykluczone jest jednak tzw. karne odszkodowanie. Rozstrzygnięcie jednej z połączonych spraw nie determinuje sposobu rozstrzygnięcia pozostałych, aczkolwiek, w praktyce, rozstrzygnięcia te będą się często pokrywały, skoro ich podstawa faktyczna i prawna jest tego samego rodzaju.

Natomiast w przypadku powództwa reprezentacyjnego, wykluczone jest powództwo o zasądzenie (np. o odszkodowanie). Celem takiego powództwa jest bowiem sądowe nakazanie zaprzestania określonych działań (przykładowo naruszających prawa konsumentów czy zasady uczciwej konkurencji).

Koszty i sposób finansowania postępowania

Koszty postępowania ponosi, zgodnie z regułami ogólnymi, strona przegrywająca sprawę. W związku z tym, częstym w praktyce rozwiązaniem jest wszczęcie postępowania z inicjatywy organizacji (działającej wówczas we własnym imieniu), która jest zobowiązana do uiszczenia należności tytułem kosztów procesu tylko raz – niezależnie od liczby reprezentowanych podmiotów. Zwrot kosztów procesu od strony przegrywającej może wówczas również uzyskać tylko (będący powodem) reprezentant.

Prawo austriackie zakazuje stosowania tzw. contingency fees (a więc nie obowiązuje tu zasada, według której pełnomocnikowi procesowemu należy się wynagrodzenie tylko w razie wygranej), natomiast dopuszczalne i stosowane w praktyce są umowy o tzw. performance fees. Jest to mechanizm, zgodnie z którym wynagrodzenie przysługuje pełnomocnikowi bezwarunkowo, jednakże w razie wygranej należy mu się jeszcze dodatkowy „bonus”, czyli premia „za sukces”.

W Austrii od kilku lat funkcjonuje praktyka finansowania omawianych postępowań przez podmioty trzecie. Możliwość pozyskania takiego finansowania od instytucji zewnętrznej zajmującej się tym profesjonalnie jest jednak, w praktyce, co do zasady uzależniona od wysokości wartości przedmiotu sporu (musi ona przekraczać – łącznie – 50.000,00 Euro). Zasady te nie są jednak przedmiotem jakiejkolwiek regulacji ustawowej, a zatem rzeczywiste pozyskanie omawianego wsparcia uzależnione jest wyłącznie od uzgodnień pomiędzy zainteresowanymi (zainteresowanym) a podmiotem udzielającym finansowania.

Praktyka i znaczenie instytucji, tendencje rozwojowe

Zgodnie z raportem Związku Konsumentów z 2015 r., do tego czasu w Austrii przeprowadzono 240 postępowań „grupowych”, w tym 113 spraw „modelowych” oraz 118 spraw z powództw reprezentacyjnych.

W 2007 r. pojawił się pierwszy projekt dotyczący wprowadzenia do austriackiego porządku prawnego typowego postępowania grupowego. Do tej pory jednak, pomimo podnoszenia konieczności wprowadzenia mechanizmu class action, nie weszły w życie żadne przepisy stanowiące odrębną regulację w tym przedmiocie. Ożywiona debata publiczna w ww. zakresie jest prowadzona w związku z falą postępowań po tzw. „aferze Volkswagena”.

Na początku września 2018 r. Związek Konsumentów zainicjował na podstawie § 227 ZPO szereg postępowań w których skumulowanych zostało około 10.000 indywidualnych spraw poszkodowanych w wyniku afery paliwowej. W tym celu konieczne było złożenie 16 pozwów w 16 różnych sądach krajowych. Na tej samej zasadzie z pozwami grupowymi w imieniu poszkodowanych przez Volkswagen SA występuje także inna organizacja, Cobinclaims, działająca również w imieniu poszkodowanych przedsiębiorców. Organizacja ta wskazuje, że do września 2018 r. zgłosiło się do niej ponad 12.000 osób zainteresowanych postępowaniem grupowym. W obu wypadkach postępowania są finansowane przez podmiot trzeci w zamian za procentowy udział w wygranej. Jest to największa jak dotąd fala spraw zbiorowych w Austrii.