Włochy

Rodzaje mechanizmów grupowego dochodzenia roszczeń i charakterystyka ogólna

Mechanizm typu class action funkcjonuje również we Włoszech, choć aktualnie służy jedynie ochronie praw konsumentów. Instytucja pozwu zbiorowego została wprowadzona do włoskiego systemu prawnego w 2007 r. na skutek nowelizacji Kodeksu konsumenckiego (Codice del consumo), którą wprowadzono art. 140 bis. Przepis ten umożliwia konsumentom dochodzenie ściśle określonych roszczeń przeciwko przedsiębiorcom (azione di classe). Art. 140 bis Kodeksu konsumenckiego wszedł w życie z dniem 1 stycznia 2010 r., a następnie został znowelizowany w 2012 r.

Włoskie rozwiązanie oparto o model opt-in. Co za tym idzie, w postępowaniu udział mogą brać tylko osoby, które przystąpią do postępowania. W postanowieniu w przedmiocie dopuszczalności rozpoznania sprawy w trybie grupowym sąd określa kryteria, jakie musi spełniać konsument, który chce przystąpić do postępowania, jak również termin, w jakim ma to nastąpić.

Wydany w sprawie wyrok wiąże wszystkich, którzy wnieśli pozew zbiorowy bądź przystąpili do grupy na dalszym etapie postępowania. Osoby, które nie przystąpiły do grupy, mogą dochodzić swoich praw indywidualnie, nie mogą natomiast wnieść przeciwko temu samemu przedsiębiorcy kolejnego pozwu grupowego opierającego się na tych samych podstawach.

Pozwy grupowe są rozpoznawane przez sądy w stolicach poszczególnych regionów Włoch.

Przesłanki dopuszczalności i procedura

Prawo włoskie przyjęło sektorowe ograniczenie kategorii spraw, które mogą być rozpoznawane w postępowaniu grupowym.

Postępowanie grupowe może toczyć się na rzecz konsumentów w trzech rodzajach spraw:

(i) o naruszanie umowy, w tym postanowień wynikających ze standardowych klauzul lub wzorców umownych, (ii) o roszczenia odszkodowawcze wynikające z nieuczciwych praktyk rynkowych lub praktyk antykonkurencyjnych, (iii) o roszczenia związane z odpowiedzialnością za produkt.

Stroną pozwaną może być tylko osoba prawna lub fizyczna prowadząca działalność gospodarczą.

Legitymacja do wniesienia pozwu grupowego przysługuje natomiast konsumentowi, a ściślej: konsumentowi lub użytkownikowi (consumatore o utente). Powództwo w imieniu takiej osoby może też wnieść uprawniona organizacja społeczna, przy czym, jeśli tak się stanie, organizacja ta nie uzyskuje statusu strony postępowania (stroną postępowania pozostaje podmiot reprezentowany przez tę organizację). Zadaniem organizacji jest zasadniczo zapewnienie wsparcia organizacyjnego i finansowego poszkodowanym członkom grupy.

We włoskim postępowaniu grupowym nie obowiązuje przymus adwokacki. Członkowie grupy i organizacje społeczne działające jako pełnomocnicy procesowi konsumentów mogą występować w postępowaniu samodzielnie. Do reprezentowania konsumentów w postępowaniu grupowym uprawnione są wyłącznie organizacje wpisane do publicznego rejestru lub uznane w myśl prawa włoskiego za reprezentatywne.

Na pierwszym posiedzeniu w sprawie sąd orzeka w przedmiocie dopuszczalności pozwu – dokonuje tzw. certyfikacji (giudizio di admissabilita). Pozew jest dopuszczalny, jeżeli łącznie spełnia następujące przesłanki:

  1. nie jest oczywiście bezzasadny,
  2. nie występuje konflikt interesów(np. pomiędzy podmiotem reprezentującym grupę a jej członkami albo między reprezentantem a pozwanym przedsiębiorcą),
  3. dochodzone prawa mają charakter jednorodny, przy czym ustawodawca nie wyjaśnia tego pojęcia; przesłanka jednorodności zastąpiła w 2012 r. wprowadzoną początkowo, bardziej restrykcyjną, przesłankę „identyczności” praw,
  4. reprezentant jest zdolny do odpowiedniego reprezentowania interesów grupy (ustawodawca nie wyjaśnia tego pojęcia, jednak w orzecznictwie przyjmuje się, że przesłanka ta zachodzi, jeżeli reprezentant ma możliwości finansowe i organizacyjne konieczne do poniesienia kosztów ogłoszenia w mediach orzeczenia w przedmiocie certyfikacji i daje gwarancję, że zwróci pozwanemu koszty procesu w przypadku przegranej w procesie).

Prawo włoskie nie przewiduje natomiast jakichkolwiek wymogów co do minimalnej liczby członków grupy. Postępowanie grupowe we Włoszech może zostać wszczęte jako sprawa indywidualna, która następnie zostanie poparta przez kolejne osoby – przy spełnieniu wymienionych wyżej przesłanek.

W postanowieniu w przedmiocie dopuszczalności postępowania grupowego sąd określa cechy praw (roszczeń), które mogą być dochodzone w danym postępowaniu, wskazuje sposób zawiadamiania o toczącym się postępowaniu i oznacza termin, w jakim można przystąpić do grupy, a także wskazuje reguły proceduralne, na jakich postępowanie (w tym zwłaszcza postępowanie dowodowe) będzie się toczyć w kolejnej fazie. Termin na przystąpienie do grupy przez pozostałych konsumentów nie może być dłuższy niż 120 dni liczonych od dnia publikacji zawiadomienia. Publikacji tej można dokonać za pośrednictwem prasy, stron internetowych bądź w inny wybrany sposób.

Ochrona prawna udzielana w ramach postępowania (rozstrzygnięcie sądu)

W razie uwzględnienia powództwa w postępowaniu grupowym, sąd stwierdza odpowiedzialność przedsiębiorcy i nakazuje mu wypłacenie odszkodowania w określonej wysokości na rzecz członków grupy (może również ustalić jedynie kryteria służące określeniu wysokości odszkodowania). W przypadku gdy ścisłe ustalenie wysokości odszkodowania nie jest możliwe, sąd wyznacza stronom termin – nie dłuższy niż 90 dni – na zawarcie porozumienia określającego wysokość odszkodowania, a w razie braku zawarcia przez strony takiego porozumienia, wysokość odszkodowania określana jest samodzielnie przez sąd. Prawo włoskie dopuszcza przy tym jedynie odszkodowanie wyrównujące wysokość rzeczywiście poniesionej szkody, wykluczone jest więc tzw. karne odszkodowanie.

Koszty i sposób finansowania postępowania

O kosztach postępowania grupowego sądy rozstrzygają na zasadach ogólnych. Zasadniczo, strona przegrywająca jest obowiązana do zwrotu stronie wygrywającej równowartości tych kosztów. Z kolei w razie częściowego tylko uwzględnienia roszczeń strony powodowej sąd może zastosować regułę, zgodnie z którą każda ze stron ponosi koszty , z tym jednak zastrzeżeniem, że, w praktyce, kosztami ogłoszenia w mediach orzeczenia o dopuszczalności postępowania grupowego obciąża się wówczas i tak tylko stronę powodową.

Do poniesienia kosztów postępowania zobowiązany jest, generalnie, reprezentant grupy, jednakże może on domagać się od jej członków wniesienia tzw. „opłat za przyłączenie się” do postępowania.

We Włoszech dopuszczalna jest tzw. contingent fee (wynagrodzenie warunkowe dla pełnomocnika, zależne od wyniku procesu), ale, jednocześnie, pełnomocnicy są zobowiązani do ustalania z reprezentowaną stroną wynagrodzenia adekwatnego do pracy, jaką włożyli w prowadzenie sprawy oraz do czynienia ww. uzgodnień w formie pisemnej.

Możliwe, choć rzadko stosowane w praktyce, jest finansowanie postępowania przez podmioty trzecie.

Praktyka i znaczenie instytucji, tendencje rozwojowe

Jak dotychczas instytucja pozwów grupowych nie cieszyła się we Włoszech wielką popularnością. Szacuje się, że do końca 2015 roku wniesionych zostało jedynie około 50 pozwów grupowych. Co więcej, wiele z nich uznano za niedopuszczalne. Zakończenie postępowania grupowego rozstrzygnięciem o charakterze merytorycznym stanowiło zatem, jak dotąd, rzadkość (por. wyrok Trybunału w Neapolu z 18 lutego 2013 r., sygn. 2195/2013 oraz wyrok Trybunału w Turynie z 28 marca 2014 r., sygn. 32770/2011. Wyrok Trybunału w Neapolu z lutego 2013 r. – wydany w sprawie przeciwko organizatorowi usług turystycznych, które nie spełniały umówionych warunków, miał przy tym istotne znaczenie z uwagi na fakt, że w ramach tego rozstrzygnięcia Trybunał w Neapolu uwzględnił roszczenia części spośród poszkodowanych konsumentów, a jednocześnie, w zakresie roszczeń pozostałych, powództwo oddalił, gdyż nie spełniały one przesłanki „identyczności”. Jednocześnie sąd ten wskazał, że dokonana w 2012 r. zmiana przesłanki dopuszczalności postępowania grupowego, z wymogu „identyczności” na warunek „jednorodności” dochodzonych praw, powinna w przyszłości poprawić efektywność mechanizmu grupowego dochodzenia roszczeń. Częściowe (jedynie) uwzględnienie roszczeń konsumentów znalazło wyraz również w wyroku Trybunału w Turynie z marca 2014 r.

W ostatnim czasie postępowanie grupowe zyskało we Włoszech większy rozgłos za sprawą wydania przez Sąd Apelacyjny w Wenecji w czerwcu 2016 r. rozstrzygnięcia o przyjęciu do rozpoznania w postępowaniu grupowym pozwu konsumentów przeciwko Grupie Volkswagen. W pozwie tym konsumenci domagają się zapłaty odszkodowania z tytułu dopuszczania się przez Grupę Volkswagen nieuczciwych praktyk rynkowych polegających na manipulowaniu wskaźnikami emisji dwutlenku węgla w produkowanych samochodach.

Niewielka popularność postępowania grupowego we Włoszech uzasadniana jest głównie wysokimi kosztami, jakie związane są z jego wszczęciem i prowadzeniem. Co za tym idzie, członkowie grupy częściej decydują się na powołanie stowarzyszenia, które będzie dochodzić praw w ich imieniu. Podnosi się również, że przeszkodą dla szerszego zastosowania tego mechanizmu jest brak jasnej definicji jednorodności dochodzonych praw, będącej przesłanką dopuszczalności postępowania grupowego.

W październiku 2018 r. niższa izba włoskiego parlamentu przyjęła projekt zasadniczej reformy postępowania grupowego we Włoszech. Projekt przenosi regulację postępowania grupowego z Kodeksu konsumenckiego do kodeksu postępowania cywilnego (projektowane artykuły 840 bis i n.), nadając temu postępowaniu charakter uniwersalny. Zgodnie z procedowaną ustawą, dopuszczalność postępowania grupowego nie będzie już ograniczona do dochodzenia praw konsumentów, a obejmie wszelkie jednorodne prawa podmiotowe. Znika zarazem ograniczenie sektorowe zawarte w obecnej regulacji włoskiego Kodeksu konsumenckiego. W swoim nowym kształcie postępowanie pozostaje oparte o model opt-in, przy czym projektowane przepisy wyraźnie przewidują możliwość dołączenia do grupy i objęcia skutkami wyroku także tych osób, które zgłoszą się do postępowania już po wydaniu wyroku, maksymalnie w okresie 180 dni. Reforma zawiera ponadto szereg szczegółowych przepisów dotyczących postępowania dowodowego oraz terminów mających przyspieszyć czas trwania postępowania, w tym 30-dniowy termin na rozstrzygnięcie przez sąd w sprawie dopuszczalności postępowania grupowego.